توليدى : بخشى از جامعهء شيعى در مشاغل توليدى فعاليت داشتند . منظور از مشاغل توليدى ، اعم‌از توليدات كشاورزى و صنعتى است . برخى از خاندان‌هاى شيعى داراى زمين‌ها و املاك كشاورزى بودند كه از همين طريق امرارمعاش مىكردند ، مانند خاندان اعين كه در اطراف كوفه ، روستاها ، بوستان‌ها ، زمين‌هاى كشاورزى و قنات‌هايى داشتند ؛ آنان در خراسان و اطراف نيشابور نيز املاكى داشتند كه عوايدش به دستشان مىرسيد . « 1 » در بخش صنايع نيز گروهى فعاليت داشتند ؛ مشاغلى چون آهنگرى ، رويگرى ، مس‌گرى و صنايع چوبى از جمله صنايع متداول بود كه برخى شيعيان به آن‌ها مىپرداختند . « 2 » خدماتى : مقصود از مشاغل خدماتى كارهايى است كه در زمينهء تأمين احتياجات روزمره و متداول مردم مىباشد . مهم‌ترين بخش مشاغل خدماتى كه شيعيان در آن فعاليت زيادى داشتند ، فروشندگى اعم‌از فروش پوشاك ، خوراك ، لوازم منزل و . . . بود . در بازارهاى مسلمين شمار زيادى از شيعيان در بخش لباس و پوشاك اشتغال داشتند . « 3 » گروهى نيز در بخش مواد غذايى كار مىكردند . « 4 » به‌هرحال مشاغل خدماتى حوزهء گسترده‌اى بود كه كسان بسيارى به آن مىپرداختند . تجارى : تجارت يكى از مشاغل با اهميت و اغلب پر سود بود كه نقش زيادى هم در انتقال مظاهر فرهنگى و تمدنى به نقاط مختلف داشت . كسانىكه به تجارت

--> ( 1 ) . ابو غالب ، رسالة ابى غالب ، ص 121 - 125 . ( 2 ) . نك : نجاشى ، رجال ، ص 48 و 353 . ( 3 ) . ر . ك : نجاشى ، ص 254 و 287 و 430 . ( 4 ) . همان ، ص 278 و 565 و 575 و 782 .